Ik ben al enkele jaren erg enthousiast over het gebruik van sociaal-culturele perspectieven als raamwerk voor scenario’s. Dit raamwerk is goed geschikt voor complexe maatschappelijke vraagstukken en wordt vaak gebruikt voor scenario’s op het gebied van milieu, duurzaamheidsvraagstukken en waterbeheer. Het uitgangspunt is het idee dat individuen, gemeenschappen, samenlevingen en landen te karakteriseren zijn aan de hand van een bepaald perspectief, of wereldbeeld. Dit perspectief bepaalt hoe er gereageerd wordt op verandering — of die nu economisch, politiek, technologisch, ecologisch of anderszins van aard is.

Group en grid

De verschillende perspectieven zijn onder te verdelen langs twee assen — of, zoals Thompson e.a. het uitleggen, geclassificeerd volgens twee dimensies van socialiteit: group en grid. De cultuurtheorie onderscheidt vijf hoofdtypen sociaal-culturele perspectieven, al worden er voor scenario’s vaak maar drie gebruikt (de fatalist en de kluizenaar worden vaak als te complex of te negatief beschouwd). Volgens Thompson e.a.: “‘Group’ verwijst naar de mate waarin een individu is opgenomen in afgebakende eenheden (…) Grid duidt op de mate waarin het leven van een individu wordt begrensd door extern opgelegde voorschriften.” Hieronder een korte beschrijving van elk perspectief, gebaseerd op Thompson e.a.

Het hiërarchische perspectief

Kernwoorden: structuur en stabiliteit. Hiërarchisten geloven dat mensen zondig geboren worden, maar verlost kunnen worden door goede instituties. Dit mensbeeld helpt een manier van leven in stand te houden die rijk is aan institutionele beperkingen. Hiërarchisten hebben er geen moeite mee om acceptabele risico’s op een hoog niveau vast te stellen, zolang experts de beslissing nemen. Hiërarchieën brengen respect voor autoriteit bij, zolang de juiste mensen op de juiste plek beslissingen nemen. Om dezelfde reden dat ze het op orde plaatsen van mensen en producten goedkeuren, keuren hiërarchisten ook het onderscheid tussen de publieke en private sfeer goed.

Het egalitaire perspectief

Kernwoorden: harmonie en solidariteit. Egalitairen geloven dat mensen goed geboren worden, maar gecorrumpeerd raken door slechte instituties (markten en hiërarchieën). Door de risico’s van technologische ontwikkeling en economische groei te benadrukken, kunnen egalitairen hun eigen manier van leven versterken en concurrerende manieren van leven ondermijnen. Elk systeem dat verborgen, onvrijwillige en onomkeerbare gevaren aan mensen oplegt, is niet te vertrouwen. De voorspellingen van egalitairen over dreigende catastrofes — opwarming van de aarde, kernsmeltingen, ontbossing — stellen hen niet alleen in staat om de bestaande autoriteit in diskrediet te brengen wegens het negeren van het welzijn van burgers, maar helpen hen ook zichzelf er opnieuw van te overtuigen dat het veiliger is binnen de egalitaire groep dan daarbuiten, waardoor afsplitsende tendensen worden gedempt.

Het individualistische perspectief

Kernwoorden: persoonlijke vrijheid, ambitie. Ongeacht de institutionele context blijven mensen volgens individualisten in essentie hetzelfde: op zichzelf gericht. Voor de individualist is risico gelijk aan kans. Zonder onzekerheid of gevaar op verlies zou er ook geen vooruitzicht op persoonlijke beloning zijn, en dus geen ruimte voor ondernemerschap. De lange termijn lost zichzelf wel op; tegen die tijd, zo geloven individualisten, zullen nieuwe combinaties en nieuwe technologieën ontstaan om onvoorziene gevolgen te verzachten.

Het fatalistische perspectief

Kernwoorden: comfort en plezier. Voor fatalisten is de menselijke natuur onvoorspelbaar. Sommige mensen zijn misschien welwillend, maar de meesten zijn vijandig en duwen de weerloze fatalist alleen maar verder naar beneden. Fatalisten weten nooit wat ze van anderen kunnen verwachten, en reageren daarop door hun medemens te wantrouwen. Fatalisten nemen niet bewust risico’s, maar anderen kunnen wél ongewenste gevaren aan hen opleggen. “Wat je niet weet, kan je niet schaden” is doorgaans de manier waarop de fatalist zich verzoent met de risico’s die willens nillens op hem neerdalen. Deze rationalisatie werkt goed voor de fatalist: het stelt hem in staat zich geen zorgen te maken over dingen waar hij toch niets aan kan doen, en verleent hem soms een indrukwekkende, stoïcijnse waardigheid.

De kluizenaar/autonomie

Kernwoord: autonomie. De kluizenaar trekt zich bewust terug uit de dwingende sociale betrokkenheid waarin de andere vier sociale types, elk op hun eigen manier, verstrikt zijn. Zijn of haar strategie is gericht op autonomie: een ontspannen, ongebonden zelfredzaamheid. De kluizenaar ontsnapt aan sociale controle door te weigeren anderen te controleren, of zich door anderen te laten controleren. De kluizenaar heeft oog voor de transformerende eigenschappen van de natuur (en de wereld in het algemeen), wat de kluizenaar voor veel vraagstukken tot een complex perspectief maakt om te vangen. Daarom wordt dit perspectief niet vaak gebruikt in scenariostudies.

Extreme perspectieven maken goede scenario’s

Bij het lezen van deze typologie had u waarschijnlijk al associaties met bepaalde landen, samenlevingen of beroepsgroepen die bij een bepaald perspectief passen. Door de cultuurtheorie als vertrekpunt te gebruiken, kunnen we scenario’s ontwikkelen die verbeelden hoe de wereld, samenleving of een regio er in de toekomst uit zou zien als een bepaald perspectief dominant zou worden in de samenleving. Dit helpt ons na te denken over hoe de toekomst zich zou kunnen ontvouwen, of om ons voor te stellen hoe bepaalde “typen mensen” zouden reageren op beleid. In een bedrijfscontext kan deze oefening worden gebruikt om klantgroepen te identificeren en specifieke producten en diensten te bedenken.

Bronnen

• Origineel artikel: Silke de Wilde, “A socio-cultural framework for scenarios”, silkedewilde.com, 10 juni 2013. Gearchiveerd via web.archive.org.
• Thompson, M., Ellis, R., Wildavsky, A. (1990), Cultural Theory, Westview Press
• RIVM (2004), Duurzaamheidsverkenning
• PBL (2010), Natuurverkenningen
• Offermans, A. (2012), The Perspectives Method: Towards Socially Robust River Management